از خودسوزیهای ویتنام و تبت تا تجربه جنبشهای معاصر؛ چرا تقدیس فداکاری میتواند با آرمان آزادی در تعارض قرار گیرد؟
در میان شعارهایی که در جریان مبارزات سیاسی و جنبشهای اعتراضی مطرح میشوند، برخی عبارات بهواسطه بار عاطفی و اخلاقی خود، کمتر در معرض بررسی انتقادی قرار میگیرند. از جمله این عبارات، گزارهای است که با صورتبندیهای مختلف تکرار میشود: «ما برای عشق به زندگی جان داده و میدهیم، نه برای مرگ.»
در نگاه نخست، چنین عبارتی به نظر میرسد که میان عشق به زندگی و شیفتگی به مرگ تمایزی روشن برقرار میکند. گوینده ظاهراً قصد دارد تأکید کند که هدف مبارزه، تحقق آزادی و زندگی انسانی است و جانباختن صرفاً هزینهای است که ممکن است در مسیر دستیابی به این هدف پرداخت شود.
با وجود این، پرسش مهمی باقی میماند: آیا تأکید مکرر بر جاندادن، حتی هنگامی که با ستایش زندگی همراه است، لزوماً به تقویت ارزش حیات منجر میشود؟ یا ممکن است در شرایطی خاص، به عادیسازی مرگ و تبدیل خودفداکاری به معیاری برای سنجش تعهد سیاسی بینجامد؟
این پرسش بهویژه در جوامعی اهمیت پیدا میکند که تجربه طولانی خشونت سیاسی، سرکوب و جانباختن معترضان، مرگ را به یکی از عناصر برجسته حافظه جمعی تبدیل کرده است.
در چنین جوامعی، طبیعی است که یادآوری جانباختگان جایگاهی مهم در روایت تاریخی مبارزه داشته باشد. اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که هر نوع بازنمایی حماسی از مرگ، ضرورتاً با اهداف آزادیخواهانه سازگار است.
به باور نگارنده، تمایز میان گرامیداشت جانباختگان و تقدیس مرگ، یکی از مهمترین مرزهایی است که گفتمان مقاومت سیاسی باید به رسمیت بشناسد. نادیدهگرفتن این مرز ممکن است به وضعیتی منجر شود که در آن، انسان نه بهعنوان هدف مبارزه، بلکه بهتدریج به وسیلهای برای اثبات حقانیت آن تبدیل شود.
تجربه تاریخی چه میگوید؟
بررسی تاریخ جنبشهای اعتراضی نشان میدهد که مناقشه بر سر مشروعیت خودفداکاری مرگبار، موضوعی تازه نیست. در موارد متعددی، حتی در درون جنبشهایی که با سرکوب و محدودیتهای شدید مواجه بودهاند، درباره استفاده از خودسوزی بهعنوان شیوه اعتراض اختلافنظر وجود داشته است.
یکی از شناختهشدهترین نمونهها به ویتنام جنوبی در سال ۱۹۶۳ بازمیگردد؛ زمانی که تیچ کوانگ دوک، راهب بودایی، در اعتراض به سیاستهای حکومت نگو دین دیم دست به خودسوزی زد.
این واقعه بازتابی گسترده در افکار عمومی جهان پیدا کرد و بعدها به یکی از مهمترین نمادهای اعتراض سیاسی در قرن بیستم تبدیل شد. اما بررسی دقیقتر وقایع نشان میدهد که حتی در میان رهبران بودایی ویتنام نیز درباره چنین شیوههایی توافقی همیشگی وجود نداشت.
مایکل بیگز، جامعهشناس دانشگاه آکسفورد، در پژوهش خود با عنوان «مرگ بدون کشتن: خودسوزیهای اعتراضی از ۱۹۶۳ تا ۲۰۰۲» توضیح میدهد که در سال ۱۹۶۳ رهبران بودایی انجام برخی خودسوزیها را تأیید کرده بودند، اما شواهدی نیز از مخالفت با درخواست افراد جوانتر وجود دارد.
اهمیت این موضوع زمانی روشنتر میشود که تحولات سال ۱۹۶۶ را در نظر بگیریم.
در آن سال، تیچ تری کوانگ، از رهبران برجسته جنبش بودایی ویتنام، خودسوزی را شکلی از مبارزه غیرخشونتآمیز معرفی کرده بود. بااینحال، به روایت بیگز، پس از وقوع پنج مرگ در جریان خودسوزیهای اعتراضی طی چند روز، او از پیروان خود خواست این اقدامات را متوقف کنند.
این تغییر موضع از یک جهت حائز اهمیت است: حتی رهبری که برای چنین اقداماتی ارزش نمادین قائل بود، در مقطعی خواستار توقف تکرار آنها شد.
البته از این واقعه نمیتوان نتیجه گرفت که جنبش بودایی ویتنام در مجموع مخالف خودسوزی بوده است. واقعیت تاریخی پیچیدهتر از آن است که بتوان آن را به موافقت یا مخالفتی یکپارچه تقلیل داد.
اما همین پیچیدگی، نکته مهمی را آشکار میکند: مشروعیت اخلاقی فداکاری مرگبار، حتی در درون جنبشهای معترض نیز موضوعی بدیهی و غیرقابلمناقشه نبوده است.
نمونهای متفاوت را میتوان در تاریخ اعتراضات تبتیها مشاهده کرد.
از سال ۲۰۰۹، موارد متعددی از خودسوزی در اعتراض به سیاستهای حکومت چین رخ داده است. بااینحال، اداره مرکزی تبت، که نمایندگی سیاسی جامعه تبتی در تبعید را بر عهده دارد، بارها از این اقدامات ابراز نگرانی کرده و خواستار توقف آنها شده است.
در سوم اوت ۲۰۱۷، لوبسانگ سانگای، رئیس وقت این نهاد، پس از درگذشت یکی از معترضان بر اثر خودسوزی، بر ارزش جان هر تبتی تأکید کرد و از مردم خواست زنده بمانند تا بتوانند به تلاش برای تحقق مطالبات خود ادامه دهند.
نکته قابلتأمل در موضع او، صرفاً مخالفت با خودسوزی نبود. سانگای در همان اظهارات، تحصیل، فعالیت مدنی، حفظ زبان و فرهنگ، سازماندهی اجتماعی و آگاهیرسانی را از جمله راههای جایگزین برای پیشبرد مطالبات تبتیها برشمرد.
به بیان دیگر، مخالفت او با یک شیوه مرگبار اعتراض، به معنای انصراف از مبارزه نبود؛ بلکه با تأکید بر امکان ادامه فعالیت سیاسی از مسیرهای دیگر همراه میشد.
نمونه تبت نشان میدهد که میتوان سرکوب یک جامعه را محکوم کرد و درعینحال، با تبدیل خودنابودی به ابزار اعتراض مخالفت داشت.
در اواخر دهه ۱۹۹۰ نیز نمونه مشابهی در میان هواداران حزب کارگران کردستان مشاهده شد.
در جریان اعتراضات مرتبط با وضعیت عبدالله اوجالان، تعدادی از هواداران این جریان دست به خودسوزی زدند. بر اساس پژوهش مایکل بیگز و گزارشهای منتشرشده در همان دوره، اوجالان در سال ۱۹۹۸ صریحاً از هواداران خود خواست از تکرار این اقدامات خودداری کنند.
روزنامه Cyprus Mail نیز در دسامبر همان سال، به نقل از یکی از نمایندگان جریان نزدیک به حزب کارگران کردستان، از دستورهای اوجالان برای توقف خودسوزیها خبر داد.
البته این مخالفت مشخص نباید با موضع کلی اوجالان درباره خشونت سیاسی یکسان دانسته شود. مسئله مورد بحث در اینجا، صرفاً مخالفت با یک شیوه خاص از خودفداکاری مرگبار است.
نمونه دیگری از اختلافنظر درباره خودسوزی اعتراضی در تونس رخ داد.
محمد بوعزیزی در دسامبر ۲۰۱۰ دست به خودسوزی زد و در ژانویه ۲۰۱۱ درگذشت. مرگ او از عوامل مهم شکلگیری اعتراضاتی شد که به سقوط حکومت زینالعابدین بنعلی انجامید.
بااینحال، تأثیر سیاسی این واقعه به معنای توافق عمومی بر سر مشروعیت اخلاقی خودسوزی نبود.
عثمان بطیخ، مفتی وقت تونس، از جمله شخصیتهایی بود که خودسوزی و خودکشی را از منظر تعالیم اسلامی محکوم کرد. موضع او، البته داوریای مذهبی بود و نمیتوان آن را بهعنوان نتیجهگیری علمی یا اجماع اخلاقی جامعه تونس معرفی کرد.
آنچه در این تجربه اهمیت دارد، تفاوت میان تأثیرگذاری تاریخی یک اقدام و مطلوبدانستن تکرار آن است.
ممکن است واقعهای در یک مقطع تاریخی به تحولی سیاسی منجر شود، بیآنکه از این نتیجه بتوان قاعدهای عمومی برای مشروعیت اخلاقی آن استخراج کرد.
در واقع، از اینکه مرگ یک فرد به آغاز اعتراضات گسترده انجامیده، نمیتوان نتیجه گرفت که مرگ باید به یکی از ابزارهای مطلوب تغییر سیاسی تبدیل شود.
وقتی مرگ به معیار وفاداری تبدیل میشود
وجه مشترک تجربههای یادشده آن نیست که تمام رهبران جنبشها با خودسوزی مخالفت کردهاند؛ چنین ادعایی با شواهد تاریخی سازگار نیست.
نکته مشترک، وجود مناقشهای جدی بر سر رابطه میان فداکاری، مسئولیت سیاسی و ارزش جان انسان است.
در این زمینه، مسئله فقط به تصمیم فردی یک معترض محدود نمیشود. اهمیت موضوع زمانی افزایش مییابد که اقدام فرد، در روایتهای عمومی به الگویی برای دیگران تبدیل شود.
بهعنوان نمونه، جامعهشناسان میان انگیزههای فردیِ خودسوزی اعتراضی و پیامدهای جمعی آن تمایز قائل میشوند.
مایکل بیگز در بررسی تاریخی خود نشان میدهد که خودسوزیهای اعتراضی گاه بهصورت موجهایی متوالی رخ دادهاند و اقدام یک فرد میتوانسته بر کنش معترضان بعدی تأثیر بگذارد.
از این یافته نمیتوان نتیجه گرفت که تمامی موارد بعدی صرفاً حاصل تقلید بودهاند، یا انگیزههای پیچیده افراد را میتوان به یک عامل تقلیل داد.
بااینحال، این واقعیت نشان میدهد که نحوه بازنمایی یک اقدام مرگبار ممکن است در شکلگیری الگوهای بعدی اعتراض اهمیت داشته باشد.
از همین منظر، ستایش بیقیدوشرط فداکاری میتواند مسئلهساز شود؛ بهویژه هنگامی که در گفتمان سیاسی، میان میزان تعهد یک فرد و آمادگی او برای پذیرش خطر مرگبار رابطهای مستقیم برقرار شود.
در چنین وضعیتی، کسی که برای حفاظت از جان خود از مواجههای پرخطر اجتناب میکند، ممکن است در مقایسه با فردی که بالاترین سطح خطر را میپذیرد، کمتر شجاع یا کمتر متعهد قلمداد شود.
این برداشت، حتی اگر هیچگاه بهصراحت از سوی رهبران یک جنبش مطرح نشود، ممکن است در فرهنگ سیاسی پیرامون آن شکل بگیرد.
به باور من، یکی از مهمترین مخاطرات تقدیس فداکاری دقیقاً در همین نقطه نهفته است: تبدیل یک انتخاب فردی و استثنایی، به معیاری عمومی برای قضاوت درباره دیگران.
از سوی دیگر، نمیتوان انتظار داشت تمامی افراد در شرایط یکسان، ظرفیت مشابهی برای خطرپذیری داشته باشند. تفاوت در مسئولیتهای خانوادگی، وضعیت جسمانی، شرایط روانی و موقعیت اجتماعی، بر شیوه مشارکت سیاسی افراد تأثیر میگذارد.
بنابراین، اگر دفاع از آزادی فردی یکی از اهداف بنیادین یک جنبش باشد، منطقی نیست که در فرهنگ سیاسی همان جنبش، آمادگی برای فداکاری مرگبار به معیاری برتر برای سنجش ارزش انسانها تبدیل شود.
این پرسش نیز قابل طرح است که آیا زندهماندن برای ادامه مبارزه، لزوماً از جاندادن در جریان آن کمارزشتر است؟
چنین فرضی نهتنها بدیهی نیست، بلکه از منظر تداوم فعالیت سیاسی و اجتماعی نیز نیازمند توجیه است.
جنبشهای اجتماعی برای حفظ دستاوردهای خود به سازماندهی، آموزش، انتقال تجربه، حفظ حافظه تاریخی و مشارکت مستمر انسانها نیاز دارند. هیچیک از این ظرفیتها را نمیتوان صرفاً با ستایش فداکاری جایگزین کرد.
مسئولیت رسانهها در بازنمایی مرگ
مسئله دیگری که در این بحث کمتر مورد توجه قرار میگیرد، نقش زبان و رسانه در شکلگیری نگرش عمومی نسبت به مرگ است.
در گفتمان سیاسی، عبارات حماسی اغلب برای برانگیختن احساس همبستگی، پاسداشت جانباختگان یا تأکید بر اهمیت یک آرمان به کار میروند. اما از این واقعیت نمیتوان نتیجه گرفت که تأثیر چنین عباراتی بر تمام مخاطبان یکسان است.
سازمان جهانی بهداشت در راهنمای سال ۲۰۲۳ خود درباره گزارشگری رسانهای خودکشی، بر ضرورت پرهیز از بازنماییهایی تأکید میکند که خودکشی را عادی، رمانتیک یا راهحلی برای مشکلات معرفی میکنند.
مبنای این توصیهها، مجموعهای از پژوهشها درباره ارتباط میان نحوه پوشش رسانهای خودکشی و رفتارهای مشابه در برخی مخاطبان آسیبپذیر است.
البته باید میان یافتههای این حوزه و مسئله خودسوزی اعتراضی تمایز گذاشت.
خودسوزی سیاسی میتواند انگیزهها، زمینهها و معانی جمعی متفاوتی داشته باشد و نمیتوان بدون شواهد مستقل، تمام نتایج پژوهشهای مربوط به خودکشی را به آن تعمیم داد.
اما همین تمایز به معنای بیاهمیت بودن مسئولیت رسانهها نیست.
در این میان، تناقض ظاهری دیگری نیز شایسته توجه است: وقتی فردی از عشق به زندگی سخن میگوید، اما سرانجام دست به خودکشی میزند، آیا میتوان صرفاً به معنای شاعرانه سخنان او اکتفا کرد، یا باید احتمال وجود رنجی عمیق و پنهان را نیز جدی گرفت؟
در ادبیات عمومی روانشناسی، گاه از اصطلاح «افسردگی لبخنددار» برای توصیف وضعیتی استفاده میشود که در آن فرد، با وجود ظاهر آرام، امیدوار یا حتی شاد، ممکن است رنج روانی قابلتوجهی را تجربه کند. این اصطلاح یک تشخیص بالینی مستقل نیست و بههیچوجه نمیتوان تنها بر اساس یک عبارت یا رفتار، وجود چنین وضعیتی را در فردی مشخص احراز کرد.
بااینحال، پرسشی که از این بحث برمیخیزد، پرسشی جدی است: آیا ممکن است در برخی شرایط، رنجی که مجال بیان مستقیم نیافته، در پوشش جملات آرمانی، عبارات شاعرانه و روایتهای قهرمانانه پنهان بماند؟
به باور نگارنده، پاسخ به این پرسش نیازمند حساسیت و احتیاط است. نه میتوان هر سخن حماسی را نشانه اختلال روانی دانست و نه میتوان احتمال رنج پنهان در پس چنین سخنانی را بهکلی نادیده گرفت.
این مسئله بهویژه هنگامی اهمیت دارد که پس از مرگ یک فرد، سخنان پیشین او بهعنوان نشانهای از آمادگی آگاهانه برای فداکاری تفسیر شوند، بیآنکه امکان بررسی شرایط روانی، اجتماعی و شخصی او وجود داشته باشد.
خطر آنجاست که جامعه، بهجای پرسیدن از رنج احتمالی یک انسان و شرایطی که او را به نقطهای بحرانی رسانده، تنها به ستایش زیبایی کلمات و قهرمانانهسازی مرگ او بسنده کند.
چنین رویکردی ممکن است هم فهم پیچیدگیهای یک تراژدی انسانی را دشوار سازد و هم فرصت گفتوگوی مسئولانه درباره سلامت روان، حمایت اجتماعی و پیشگیری از خودآسیبرسانی را محدود کند.
از همین رو، تناقض ظاهری میان ستایش زندگی و اقدام مرگبار نباید بیدرنگ به موضوعی برای داوری درباره شخصیت یا انگیزههای فرد تبدیل شود؛ بلکه باید هشداری برای بازنگری در شیوه مواجهه جامعه با رنج، زبان حماسی و بازنمایی مرگ باشد.
پرسش این است که آیا رسانهها و فعالان سیاسی، هنگام استفاده از تصاویر و عباراتی که مرگ را با شکوه، قهرمانی و فضیلت پیوند میزنند، به پیامدهای احتمالی چنین بازنماییهایی نیز توجه میکنند؟
در اینجا دو موضوع را باید از یکدیگر تفکیک کرد.
نخست، حق جامعه برای سوگواری، یادآوری جانباختگان و مطالبه پاسخگویی درباره مرگ آنان است؛ حقی که نباید تحت عنوان مخالفت با تقدیس مرگ محدود شود.
دوم، تبدیل مرگ به الگویی مطلوب برای کنش سیاسی آینده است؛ رویکردی که از نظر اخلاقی و اجتماعی، به بررسی انتقادی نیاز دارد.
از نظر نگارنده، این دو موضوع نهتنها یکسان نیستند، بلکه نادیدهگرفتن تفاوت آنها میتواند به نتیجهای خلاف هدف اولیه جنبشهای آزادیخواهانه منجر شود.
در این زمینه، مسئولیت اصلی مرگ افرادی که قربانی خشونت و سرکوب میشوند، همچنان متوجه عاملان آن خشونت است. نقد بازنمایی سیاسی مرگ نباید به ابزاری برای انتقال مسئولیت از عاملان سرکوب به قربانیان تبدیل شود.
همچنین نمیتوان از وجود فشارهای سیاسی و اجتماعی، درباره وضعیت روانشناختی یک فرد معین نتیجهگیری کرد یا انگیزههای او را بدون شواهد کافی توضیح داد.
با وجود همه این ملاحظات، مسئولیت اخلاقی در انتخاب زبان سیاسی همچنان پابرجاست.
تناقضی که نمیتوان نادیده گرفت
حامیان روایتهای حماسی از فداکاری ممکن است استدلال کنند که جاندادن در راه آزادی، به معنای علاقه به مرگ نیست؛ بلکه نشانه اهمیت هدفی است که فرد برای آن مبارزه میکند.
این استدلال، در سطح انگیزه فردی، میتواند قابل فهم باشد.
اما مسئله مورد بحث صرفاً انگیزه فرد نیست. پرسش اساسی این است که پس از جانباختن یک انسان، جامعه و جنبش سیاسی با خاطره او چه میکنند.
آیا از مرگ او برای تأکید بر ضرورت پایاندادن به خشونت و حفاظت از زندگی بهره میگیرند، یا آن را به مرتبهای از قهرمانی ارتقا میدهند که گویی دیگران نیز برای اثبات وفاداری خود باید به همان اندازه آماده فداکاری باشند؟
تفاوت میان این دو رویکرد تعیینکننده است.
در رویکرد نخست، مرگ یک انسان، دلیلی برای ضرورت دفاع بیشتر از حیات و کرامت انسانی تلقی میشود.
در رویکرد دوم، این خطر وجود دارد که خود مرگ، بهتدریج جایگاهی مستقل در نظام ارزشهای سیاسی پیدا کند.
از نظر من، همین جابهجایی است که باید با صراحت مورد نقد قرار گیرد.
هیچ جنبشی، صرفنظر از میزان مشروعیت مطالباتش، نباید ارزش انسانها را با آمادگی آنان برای پرداخت هزینههای مرگبار بسنجد.
حق مقاومت در برابر بیعدالتی نیز به معنای ضرورت پذیرش هر میزان از خطر نیست. میان حق انتخاب آگاهانه یک فرد و ایجاد انتظاری اخلاقی از دیگران برای تکرار فداکاری او، فاصلهای اساسی وجود دارد.
در اینجا پرسشی مطرح میشود که به گمان من، پاسخ به آن برای سنجش انسجام اخلاقی گفتمان مقاومت ضروری است:
«آیا جنبشی که برای پاسداری از حق زندگی مبارزه میکند، میتواند مرگ را به عالیترین نماد فضیلت سیاسی تبدیل کند، بیآنکه دچار تناقض اخلاقی شود؟»
به باور من، اگر مقصود از تقدیس مرگ، تبدیل آن به معیاری مطلوب برای سنجش شجاعت و تعهد سیاسی باشد، پاسخ منفی است.
نمیتوان حیات انسان را بنیادیترین ارزش یک جنبش معرفی کرد و درعینحال، مرگ را به برترین معیار فضیلت در فرهنگ سیاسی همان جنبش تبدیل ساخت.
این تناقض را نمیتوان صرفاً با تأکید بر زیبایی آرمانها یا پاکی انگیزهها برطرف کرد.
از منظر اخلاق سیاسی، مشروعیت هدف، لزوماً مشروعیت تمام شیوههای دستیابی به آن را تضمین نمیکند. به همین ترتیب، تأثیرگذاری تاریخی یک فداکاری نیز بهتنهایی نمیتواند توجیهی برای مطلوبدانستن تکرار آن باشد.
تجربه ویتنام، تبت و دیگر جنبشهای معاصر نشان میدهد که این مسئله صرفاً یک مناقشه نظری نیست؛ بلکه در موقعیتهای واقعی، رهبران و کنشگران سیاسی را با تصمیمهایی دشوار روبهرو کرده است.
در نهایت، معیار ارزیابی یک جنبش آزادیخواه را نمیتوان تنها در میزان فداکاری اعضای آن یا شمار جانباختگانش جستوجو کرد.
چنین جنبشی را باید بر اساس اهداف، شیوهها، پیامدها و بهویژه میزان پایبندی عملی آن به ارزشهایی ارزیابی کرد که مدعی دفاع از آنهاست.
اگر کرامت انسانی، آزادی و حق حیات از اصول بنیادین یک مبارزه سیاسی هستند، این اصول باید نهفقط در تصویری که جنبش از آینده ارائه میدهد، بلکه در شیوه مواجهه آن با انسانهای امروز نیز بازتاب یابند.
وگرنه این خطر وجود دارد که دفاع از زندگی، در سطح شعار باقی بماند و در عمل، جای خود را به فرهنگی بدهد که رنج و مرگ را بیش از امکان زیستن ارج مینهد.
از نظر نگارنده، زندگی صرفاً وسیلهای برای تحقق آزادی نیست؛ بلکه خود یکی از بنیادیترین دلایلی است که آزادی را ارزشمند میسازد.
بر همین اساس، احترام به جانباختگان نه در تشویق دیگران به تکرار سرنوشت آنان، بلکه در دفاع از حقی معنا پیدا میکند که بسیاری از آنان از آن محروم شدند: حق برخورداری از زندگی آزادانه، امن و کرامتمندانه.
فضائل عزیزان فعال سیاسی مقیم آمریکا
